Na łamach październikowego (10/2014) numeru “Palestry” (Pismo Adwokatury Polskiej) opublikowano krótki wywiad z Profesorem Andrzejem Zollem na temat błędów lekarskich oraz tzw. klauzuli sumienia lekarzy. Poniżej przedstawiam krótki komentarz na temat klauzuli sumienia na kanwie wypowiedzi Profesora Zolla.

klauzula sumieniaPrzypomnijmy, że Profesor Andrzej Zoll jest m.in. byłym Prezesem Trybunału Konstytucyjnego (1993-1997), pełnił także funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich (2000-2006), a w swojej pracy naukowej zajmował się m.in. zagadnieniami prawa medycznego i bioetyki. Stąd też głos Andrzeja Zolla w kwestii m.in. klauzuli sumienia lekarzy jest z pewnością wart uwagi, zwłaszcza że należy go uznać za wyjątkowo trafny w kakofonii poglądów i opinii odnoszących się do tego zagadnienia na tle głośnej ostatnio sprawy prof. Bogdana Chazana.

Klauzula sumienia

Dyskusja na temat klauzuli sumienia odnosi się w głównej mierze do art. 39 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Brzmi on następująco:

Art. 39. Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, z tym że ma obowiązek wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym oraz uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego.

Z kolei art. 30 tej samej ustawy, do której odwołanie znalazło się w art. 39 stanowi:

Art. 30. Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki.

Powyższe przepisy regulują możliwość powstrzymania się przez lekarza od udzielania świadczeń zdrowotnych, gdyby te okazały się być wbrew jego sumieniu. Jednocześnie ustawa wprowadza obowiązek wyważenia dobra prawnego chronionego klauzulą sumienia (wolność sumienia i integralność moralna lekarza jako osoby) oraz dobra, które może być zagrożone czy też naruszone przez powołanie się na klauzulę sumienia. Jeśli dobrem bezpośrednio zagrożonym przez zwłokę w działaniu leczniczym wywołanym przez powołanie się na klauzulę sumienia miałoby być życie pacjenta, ciężkie uszkodzenie ciała, ciężki rozstrój zdrowia albo inny przypadek niecierpiący zwłoki, to oczywiście powołanie się na klauzulę sumienia w takich wypadkach jest niedopuszczalne. W innych jednakże, należy poszanować także konstytucyjne prawa i wolności lekarza jako osoby ludzkiej.

źródło normatywne klauzuli sumienia

Na tym tle, prof. Zoll sformułował dwie ciekawe obserwacje. Po pierwsze, przytaczane przepisy ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty stanowią podstawę prawną ograniczenia klauzuli sumienia lekarza, a nie jej źródłem normatywnym. Prawdą jest bowiem niewątpliwie, że zasadniczej podstawy prawnej dla klauzuli sumienia należy upatrywać w Konstytucji (zwłaszcza w art. 53 ust. 1) oraz w podstawowych międzynarodowych aktach prawnych ochrony praw człowieka. Co więcej – są to co prawda akty prawne najwyższej rangi, ale stanowią jedynie instrument ochrony prawnej pierwotnej wartości wolności sumienia i wyznania przypisanej każdemu człowiekowi, której istnienie nie zależy od woli jakiegokolwiek prawodawcy. Mylą się zatem Ci, którzy poprzez uchylenie mocy obowiązującej art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty chcieliby uzyskać efekt “likwidacji” klauzuli sumienia jako zbędnego ich zdaniem “przywileju” lekarzy.

Ograniczenia klauzuli sumienia

Po drugie, skoro art 39 jest tylko źródłem obwarowań prawnych dla korzystania z konstytucyjnego prawa wolności sumienia, to podlega on naturalnie szczególnej kontroli konstytucyjności swej treści normatywnej. Innymi słowy, wszelkie ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności, zwłaszcza tych podstawowych, jakim niewątpliwie jest wolność sumienia – podlegają szczególnie skrupulatnej ocenie, zwłaszcza z perspektywy art 31 ust. 3 Konstytucji. W tym miejscu, okazuje się że art 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty tych wymogów według Profesora Andrzeja Zolla i niektórych innych prawników nie spełnia. Przytoczmy w tym miejscu wprost wypowiedź Andrzeja Zolla z komentowanego wywiadu:

Ponadto uważam, że wymaganie w art 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty udzielenia informacji przez lekarza korzystającego z klauzuli sumienia, gdzie i przez kogo może być dokonana aborcja, jest sprzeczne z Konstytucją. To na państwie dopuszczającym aborcję w określonych sprawach powinien ciążyć ten obowiązek. Uważam, że organem do tego powołanym powinien być, ze względu na kompetencje już określone w ustawie, Rzecznik Praw Pacjentów.

Profesor Zoll nie jest zresztą odosobniony w swych poglądach. Warto przytoczyć chociażby wyrażane na łamach “Rzeczpospolitej” zdanie dr hab. prof. UG Oktawiana Nawrota, który określił wynikający z cyt. art. 39 obowiązek lekarza zbierania informacji o lekarzach lub podmiotach leczniczych, udzielających świadczenia, które lekarz ten uznaje w swym sumieniu za niegodziwe, mianem “sytuacji schizofrenicznej”.

 

One thought on “Klauzula sumienia – na kanwie wywiadu z Profesorem Andrzejem Zollem